Πέμπτη, 14 Ιουλίου 2011

Ο ΛΗ ΦΕΡΜΟΡ ΥΠΗΡΞΕ ΕΝΑΣ ΚΛΑΣΙΚΟΣ ΠΡΑΚΤΟΡΑΣ!

Του Αντώνη Σανουδάκη*
Δεν είναι υπερβολή να ομολογήσει κανείς, επαΐων ή όχι, ότι ο ελληνικός λαός κοσμείται με αρκετές αρετές, στη διαχρονική του πορεία, αρχαιοελληνική, βυζαντινή και νεότερη, και ότι προσέφερε πολλά στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Σημαντικό, όμως, είναι, πέρα από τις δικές μας αυτοθωπείες περί ενός, τάχα, νέου περιουσίου λαού, να ερευνηθεί όχι μόνο πώς μας βλέπουν οι ξένοι, αλλά και ποιο είναι το αίτιο της κακοδαιμονίας της φυλής, κάνοντας την αυτοκριτική μας.
Για τους Δυτικο-ευρωπαίους, οι Έλληνες, ήδη από την αρχή της βυζαντινής αυτοκρατορίας, εθεωρούντο επιπόλαιοι ως λαός. Κατά τον καθηγητή Παν/μίου Ι. Αναστασίου «οι Δυτικοί υποτιμούσαν τους Έλληνες, τους θεωρούσαν επιπόλαιους, εισηγητές όλων των αιρέσεων» (Ιωάνν. Αναστασίου, σ. 510).
Αυτή η εκ φύσεως επιπολαιότητα, λόγω του κυκλοθυμικού της «καθ’ ημάς Ανατολής», συνετέλεσε ώστε να αρεσκόμεθα σε μύθους, που είναι στοιχείο του θυμικού του ανθρώπου, αλλά που είναι ανάγκη να βρίσκεται σε συνάρτηση με τον αρχαιοελληνικό «λόγο», τη λογική, δηλαδή, και τον Ορθό Λόγο του αρχαίου Έλληνα και του Διαφωτισμού.
Και αν οι μύθοι, όπως λ.χ. την περίοδο της Τουρκοκρατίας για «Μαρμαρωμένους βασιλιάδες» και «τηγανισμένα ψάρια», ζωντάνευαν και έτρεφαν τις ελπίδες ενός αγράμματου Γένους, στα νεότερα χρόνια η προσκόλληση στο μύθο έβλαψε και βλάπτει τους Έλληνες και την Ιστορία.
Τρανή απόδειξη, τελευταία, η ερμηνεία του ιστορικού Heinz A. Richter με το βιβλίο του «Η Μάχη της Κρήτης», που βάζει την ως άνω μάχη στις πραγματικές της διαστάσεις, απομυθοποιώντας τις όποιες επιπόλαιες υπερβολές και μυθεύματα αυτοσχέδιων ιστορικών και ομιλητών πανηγύρεων. Η Μάχη της Κρήτης, κατά τον Richter, αποτελεί παγκόσμιο γεγονός, όπως ο γράφων ισχυρίζεται επίμονα ήδη από το 1979 με τις μελέτες και τα απομνημονεύματα των λαϊκών αγωνιστών, μόνο ως προς τη συμμετοχή του λαϊκού στοιχείου και την παλλαϊκή άμυνα, με την οποία η νίκη των Γερμανών κατέστη πύρρειος. Δεν επηρέασε, δηλαδή, ούτε τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ούτε την προγραμματισμένη επίθεση των Γερμανών στη Σοβιετική Ένωση. Τα νεότερα χρόνια και μάλιστα μετά το 1974, οι σύγχρονοι μύθοι μας ενισχύθηκαν, επιπολαίως, από υπέρμετρη δόση λαϊκισμού, στην ερμηνεία όχι μόνο της νεότερης ιστορίας αλλά και της καθημερινότητας.
Διαχρονικό, ιστορικό παράδειγμα, από την Κατοχή ως τις μέρες μας αποτελεί η περίπτωση του Πάτρικ Λη Φέρμορ, με τους διθυράμβους, που τον έχουν καταστήσει ως ένα νέο μυθικό Λόρδο Μπάιρον και ένα σύγχρονο «Λόρενς της Αραβίας» για τους Έλληνες.
Σίγουρα, ο Λη Φέρμορ δεν είναι τυχαίο πρόσωπο, σε σχέση, όμως, πάντα με την Αγγλία, με τη ζωή και τη δράση του να εστιάζεται σε δυο φάσεις: Την κατοχική και του εμφυλίου, αλλά και την επόμενη, της δεκαετίας του 1950 και εξής.
Ασφαλώς θα είναι κανείς άδικος, ειδικά για την τελευταία περίοδο, τη μετεμφυλιακή και εξής. Τα βιβλία του π.χ. «Μάνη» (1958) και «Ρούμελη» (1966) είναι δυο υποδειγματικά κείμενα, γοητευτικά, που συνδυάζουν την ιστορία, τους θρύλους και τις λαϊκές παραδόσεις στην Ελλάδα, ενώ με τα ταξιδιωτικά του «Ανάμεσα στα δάση και τα νερά» και «Η εποχή της δωρεάς» (εκδόσεις Μεταίχμιο) τον κατατάσσουν στους προικισμένους και ρομαντικούς, ταξιδιωτικούς συγγραφείς του 20ου αιώνα. Ο ίδιος, βέβαια, ως άνθρωπος ήταν καλλιεργημένος, ευγενής, χαριτωμένος ομιλητής, ομολογουμένως ένας gentleman.
Η ιστορική περίοδος, όμως, της Κατοχής, της Αντίστασης και του Διχασμού είναι αιματηρή και πρέπει να είναι αυστηρή, από τον ιστορικό, για όσα έπραξε και για όσα του καταμαρτυρούνται όχι μόνο από εκπροσώπους της Αριστεράς, αλλά και από στενούς συνεργάτες του, Έλληνες και ξένους.
Είναι χαρακτηριστική η πληροφορία του αγγλόφιλου και μη κομμουνιστή Ρεθεμνιώτη Χρήστου Τζιφάκη ότι ο Λη Φέρμορ μετέφερε την εντολή του βασιλιά και του Τσουδερού στις 17-4-1942 από την Αίγυπτο προς μια ανύπαρκτη «Κεντρική Επιτροπή Εθνικής Οργανώσεως Κρήτης» (Νίκος Κοκονάς, σ. 74-76), με την οποία ορίζονταν, δήθεν, Στρατιωτικοί υπεύθυνοι κατά Νομό. Στο βιβλίο υπάρχει, σαφώς, το σχετικό σχόλιο ότι «φυσικά δεν υπήρχε καμιά Κεντρική Επιτροπή Εθνικής Οργανώσεως Κρήτης». Σκοπός, βέβαια, των ενεργειών των Άγγλων, διά του Λη Φέρμορ και του βασιλιά, ήταν, με την ίδρυση της αντικομμουνιστικής Ε.Ο.Κ., η διάσπαση του πρώην Παγκρήτιου Απελευθερωτικού Μετώπου των βενιζελικών και κομμουνιστών, με Αρχηγό τον Μπαντουβά (είχε ιδρυθεί στις 2 Ιουνίου 1941 στον Άγιο Σύλλα Ηρακλείου. Βλ. Νίκος και Αργυρώ Κοκοβλή, σ. 41, Ευθύμης Μαριακάκης 24-27/6/1990, εφ. «Ελευθεροτυπία), που μόλις ένα μήνα νωρίτερα, τον Μάρτιο του 1942, είχε μετονομασθεί σε Ε.Α.Μ. Και είναι χαρακτηριστικό ότι η εντολή αυτή δεν μεταφέρεται από τον Dunbabin, τον Άγγλο υπεύθυνο πράκτορα για την Κρήτη, αλλά από τον πρόθυμο υφιστάμενό του τότε, Λη Φέρμορ. Ο Dunbabin, ως αρχαιολόγος προπολεμικά στην Ελλάδα, δεν συμφωνούσε με τη διάσπαση του εαμικού αντάρτικου στην Κρήτη και γιʼ αυτό χρησιμοποιήθηκε ο Λη Φέρμορ.
Συγκεκριμένα, κατά τον Γεώργιο Κάββο, από τον Ιανουάριο του 1943 «στην Υπηρεσία Ειδικών Επιχειρήσεων του Συμμαχικού Στρατηγείου Μέσης Ανατολής και ειδικά στο Γραφείο Κρήτης του Καΐρου είχε παρθεί απόφαση να διασπαστεί η οργάνωση του ΕΑΜ και να ιδρυθεί μια άλλη Οργάνωση αντίθετη του ΕΑΜ και γιʼ αυτό είχε ανακληθεί στο Κάϊρο ο Άγγλος Ταγμ/ρχης Τομ Νταμπάμπιν, που είχε πρωτοστατήσει στην ενοποίηση όλων των οργανώσεων στο ΕΑΜ» (Γ. Κάββος, σ. 269). Με την ανάκληση Dunbabin στις 15 Φεβρουαρίου 1943, κατά τον Jack Smith - Hughes, υπεύθυνο των Κρητικών υποθέσεων της S.O.E. στη Μ. Ανατολή, «ο Λοχαγός Λη Φέρμορ επισκέφθηκε το Ηράκλειο λίγο μετά την ανάληψη των καθηκόντων του… είδε τα μέλη της Μυστικής Υπηρεσίας (Ιντέλλιτζενς Σέρβις), τα ενεθάρρυνε και έθεσε την νέα οργάνωση του Ηρακλείου πάνω σε στέρεη βάση» (Τζακ Σμιθ Χιουζ, σ. 54).
Στην επίσημη έκθεση της αντιεαμικής Ε.Ο.Κ., του Γραμματέα της Εμμ. Πετράκη, αναφέρεται επακριβώς ότι τον Φεβρουάριο του 1943, παρουσία του Λη Φέρμορ «κατά την πρώτην αυτήν επίσημον συνεδρίασιν της Επιτροπής ετέθησαν αι βάσεις της λειτουργίας της και καθωρίσθησαν οι σκοποί της» (Εμμ. Πετράκης, σ. 11).
Μιας οργάνωσης, που με τις μεθοδεύσεις των Άγγλων συνδέσμων, ουδενός εξαιρουμένου και ιδίως του Λη Φέρμορ, θα οδηγήσει, εν τέλει, στη διάσπαση του Ενωμένου ΕΑΜ (Μπαντουβά-Ποδιά) κατά τον Σεπτέμβριο του 1943.
Μάλιστα, ο ίδιος ο στενός συνεργάτης του Λη Φέρμορ στην Απαγωγή του Στρατηγού Κράιπε, ο Γιώργης Τυράκης, στα απομνημονεύματά του, αφού περιγράφει την κατοχική και μετακατοχική κυριαρχία των συνεργατών των Γερμανών στην Ελλάδα, καταλογίζει ευθέως τις ευθύνες, συλλήβδην και αδιακρίτως, στους Άγγλους για την κατάσταση αυτή και ιδίως του Εμφυλίου: «αυτός ήτανε ξένος δάχτυλος, μόνο και μόνο για να μπορέσουνε να φέρουνε σε τέθοια κατάσταση την Ελλάδα, ώστε να μη μπορεί να διεκδικήσει αυτά που της επρέπαν, της ανήκανε, όπως φέρ’ ειπείν Βόρειο Ήπειρο και Κύπρο» (Γ. Τυράκης, σ. 148). Χωρίς να εξαιρεί, μάλιστα, ενώ θα μπορούσε, λόγω της στενής συνεργασίας τους, ούτε τον Λη Φέρμορ.
Το αποκορύφωμα είναι, βέβαια, οι απόψεις του Κίμωνα Ζωγραφάκη, βασικού συνεργάτη και εκείνου της Απαγωγής Κράιπε, ο οποίος ισχυρίζεται ότι ο λόγος της απαγωγής από τον Λη Φέρμορ ήταν: «Με τα καμένα, με τσι σκοτωμούς, με τσ’ εκτελέσεις προς τα δυτικά. Πολλά καμένα χωριά, γύρω στσι τετρακόσες εκτελέσεις για να φύγουν οι Γερμανοί ανενόχλητοι το Σεπτέμβρη του ʼ44 προς τα Χανιά. Να μην τσ’ ενοχλήσει κανείς. Αυτό ήτανε το σχέδιο των Άγγλων» (Κίμωνας Ζωγραφάκης, σ. 121).
Και δεν είναι μόνο οι τετρακόσιοι που αναφέρει ο Ζωγραφάκης τα αθώα θύματα της Απαγωγής. Οι εκτελέσεις στον ηρακλειώτικο και ρεθεμνιώτικο χώρο, πέριξ του Ψηλορείτη, μαζί με τους εξακόσιους Έλληνες και Εβραίους ομήρους της Απαγωγής Κράιπε με το πλοίο «Δανάη» που τορπίλισαν οι Άγγλοι, υπερέβησαν τους χίλιους εκατό (1.100). Αποτέλεσμα των τεράστιων αυτών απωλειών ήταν το αντάρτικο από το φόβο των αντιποίνων να αποφύγει κάθε ένοπλη εμπλοκή και μάχη με τους συμπτυσσόμενους στα Χανιά Γερμανούς.
Είναι χαρακτηριστικό στο κείμενο του Λη Φέρμορ της 22-29 Νοεμβρίου 1956 στους Sunday Times του Λονδίνου (εφ. «Πατρίς» Ηρακλείου, 24 Ιουνίου 2011, μετάφραση Μαίρης Βοσταντζή) κατά τον οποίο η δύναμη των 20.000 και πλέον Γερμανών στον «τομέα Χανίων», που συγκεντρώθηκε τον Σεπτέμβριο-Οκτώβριο του 1944 από την υπόλοιπη Κρήτη, έφθασε στα Χανιά, ανενόχλητη από το αντάρτικο, λόγω του φόβου των αντιποίνων, έμεινε κατά τον Λη Φέρμορ, τάχα, «καθηλωμένη εκεί από το σύνολο της αντάρτικης δύναμης του νησιού μέχρι τη στιγμή που παραδόθηκε». Στην πραγματικότητα, οι Γερμανοί έμειναν προστατευμένοι από τους Άγγλους την περίοδο του Σεπτεμβρίου 1944 ως το καλοκαίρι του 1945 και ενώ είχε λήξει ο πόλεμος στην Ευρώπη, μετά τη συνθηκολόγηση της Γερμανίας (9 Μαΐου 1945).
Μάλιστα, στις 11 και 14 Νοεμβρίου 1944, στη λεγόμενη Μάχη της Παναγιάς Χανίων μεταξύ ανταρτών και Γερμανών, δεν έκαναν επίθεση οι αντάρτες, αλλά οι Γερμανοί επετέθηκαν στους αντάρτες επειδή… τους ενοχλούσαν.
Ο Ζωγραφάκης, επιπλέον, μέλος, επίσης, της αγγλικής Force 133, ο οποίος την περίοδο αυτή ήταν στα Χανιά, ισχυρίζεται ότι οι Άγγλοι κρατούσαν προστατευμένους τους Γερμανούς στα Χανιά για «εφεδρία», εμπόδιζαν το αντάρτικο να χτυπήσει τους Γερμανούς και σε περίπτωση που επικρατούσε το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στην κυρίως Ελλάδα θα «τους είχανε “ρεζέρβα” να τους χρησιμοποιήσουν εναντίον μας» (Κ. Ζωγραφάκης, σ. 160). Μάλιστα, ο Hagen Fleisher το επιβεβαιώνει και κάνει λόγο για μια περίεργη μορφή «αγγλογερμανικής συγκυριαρχίας» (Hagen Fleisher, σ. 519).
Την κρίσιμη αυτή περίοδο, άνοιξη-καλοκαίρι και εξής του 1944 ως το θέρος του 1945, και ο πρώην Πρωθυπουργός Εμμ. Τσουδερός επιβεβαιώνει τα αγγλικά αυτά τεχνάσματα όχι μόνο πια εναντίον του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, αλλά ως μεθοδεύσεις για την αυτονόμηση του νησιού προς χάρη της Αγγλίας. Στο προσωπικό του ημερολόγιο γράφει: «22 Σεπτεμβρίου 1944. Από χθες έως σήμερον έχω ακούσει 2 φοράς το νέον προπαγανδιστικόν slogan, ας πούμε σύνθημα: “Δεν είναι κρίμα η Κρήτη να πέση σε χέρια ή επιρροήν Ρωσσικήν;” (Σαν να λένε, ας πάει σ’ Αγγλικά)… διά να προκαλέσουν εντυπώσεις και δι’ αυτών πράξεις και αποφάσεις χωριστικάς της Μεγαλονήσου. Το slogan βγαίνει από την αυτήν πάντοτε πηγήν, τας επικαταράτους μυστικάς Αγγλικάς υπηρεσίας» (Εμμ. Τσουδερός, σ. 1247).
Συνεχίζοντας, προσδιορίζει τους πράκτορες των αγγλικών Μυστικών Υπηρεσιών «Ο Θεός να μας βοηθήση, διότι στην Αγγλικήν πολιτικήν τα “παιδιά” του σκότους των Μυστικών Υπηρεσιών κάνουν ότι θέλουν χωρίς να υπολογίζουν συνεπείας» (ό.π., σ. 1248).
Ο Τσουδερός δεν εξαιρεί κανένα «παιδί» του σκότους, σαφώς ούτε και τον Λη Φέρμορ που είχε επιστρέψει στο νησί μετά την Απαγωγή του Κράιπε, κατά τον Τζακ Σμιθ Χιουζ από τις 26 Οκτωβρίου 1944 και παρέμενε μάλιστα στη Δυτική Κρήτη (Τζακ Σμιθ Χιουζ, σ. 216).
Δεν είναι, βέβαια, τυχαίο ότι ο Λη Φέρμορ είχε έρθει στην Κρήτη στις 23 Ιουνίου 1942, όταν ο C. Woodhouse είχε φύγει κυριολεκτικά «δεμένος» για τη Μέση Ανατολή, από τον Αρχηγό της Αντίστασης Εμμ. Μπαντουβά, στις 15 Απριλίου 1942, επειδή είχε προτείνει στον καπετάν Μπαντουβά την αυτονόμηση της Κρήτης (καπετάν Μπαντουβά απομνημονεύματα, σ. 192-193).
Ο Λη Φέρμορ τα επόμενα χρόνια, συγκεκριμένα το 1951, κατά περίεργο τρόπο θα «ξεσκαλίσει» το μειονοτικό θέμα των Βλάχων, με τους οποίους οι Ιταλοί την Κατοχή είχαν κατασκευάσει το λεγόμενο «Βασίλειο της Πίνδου των Βλάχων».
Η ενασχόληση αυτή του Λη Φέρμορ θα ενοχλήσει εκτός των άλλων και τον Σεφέρη, ιδίως τον Κατσίμπαλη, ως εμφαίνεται στη σχετική αλληλογραφία τους.
Τέλος, την περίοδο 1955-1957 θα στραφεί εναντίον του ελληνικού αιτήματος για την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα και θα αναγκάσει την τότε κυβέρνηση Καραμανλή να αποφασίσει να τον απελάσει.
Ως προς τον αφελή χαρακτηρισμό, που του αποδίδεται, του μεγάλου εραστού, που ομοιάζει, δήθεν, και σ’ αυτό με τον πράγματι εραστή Λόρδο Μπάιρον, ο Λη Φέρμορ, την ερωμένη του Μπαλάσα Καντακουζηνού, την πλούσια βυζαντινή αρχόντισσα της Μολδαβίας, όταν πια ο Τσαουσέσκου της κομμουνιστικής Ρουμανίας κατάσχεσε και κρατικοποίησε την τεράστια περιουσία της, ο Λη Φέρμορ απλώς την επισκέφθηκε ως δημοσιογράφος, μετά από εικοσιπέντε χρόνια, ενώ εκείνη ζούσε σε απόλυτη φτώχεια σε σοφίτα του Βουκουρεστίου.
Ο Λη Φέρμορ στο κείμενο του 1956 στους Sunday Times δεν αναφέρεται ονομαστικά στους Αρχηγούς της Αντίστασης ούτε καν στους Αγγλόφιλους, με τους οποίους συνεργάσθηκε. Αντίθετα, τους κατηγορεί όλους, ότι «τα κεφάλια της αντίστασης είδαν καλύτερες μέρες», δηλαδή ότι επλούτισαν από την Αντίσταση, ενώ ο ίδιος ανέδειξε ως κορυφαίο πρόσωπο της Αντίστασης, αντί αυτών, τον απλό «Αγγελιοφόρο» του της Κατοχής. «Ο χειρότερος της πόλης, ο καλύτερος του χωριού», κατά τη λαϊκή παροιμία.
Ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, λοιπόν, ούτε μέγας Φιλλέλην υπήρξε ούτε ένας νέος λόρδος Μπάιρον για την Ελλάδα και μάλιστα μέγας εραστής που πολεμούσε και αγαπούσε ταυτοχρόνως.
Υπήρξε κατά βάση ένας κλασικός πράκτορας που εξυπηρετούσε πιστά τα συμφέροντα της Αγγλίας και ως καλλιεργημένος gentleman έγραψε καλά ταξιδιωτικά–βιβλία. Όλα τα άλλα που οι εγχώριοι του αποδίδουν είναι είτε από άγνοια είτε από αφέλεια είτε από αγγλοφιλία, παραθεωρώντας τα δεινά που επέφερε στη χώρα μας, διαχρονικά, ως σήμερα, με τους ομοίους του.
Οι λαϊκοί μύθοι, λοιπόν, είναι χαριτωμένοι, ψυχοθεραπευτικοί, και έχουν, όπως λέει ο λαός, το «χάζι» και το ενδιαφέρον τους. Η ιστορία, όμως, είναι εκείνη που οφείλει να αποδίδει στα πρόσωπα και τα γεγονότα τις πραγματικές τους διαστάσεις και να ισορροπεί, με τον Ορθό Λόγο, τον ψυχισμό του ανθρώπου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
1. Ιωάνν. Αναστασίου, Εκκλησιαστική Ιστορία, τ. Α, σ. 510, εκδόσεις «Παρατηρητής», Θεσσαλονίκη χ.χ.
2. Hagen Fleisher, ΚΡΗΤΗ, τ.2, έκδοση Β.Δ.Β. Ηρακλείου, Ηράκλειο 1988.
3. Γ. Κάββος, Γερμανοϊταλική Κατοχή και Αντίσταση Κρήτης, Ηράκλειο 1991.
4. Νίκος και Αργυρώ Κοκοβλή, Άλλος δρόμος δεν υπήρχε, εκδ. ΠΟΛΥΤΥΠΟ, Αθήνα 20022.
5. Νίκου Κοκονά, Η Γερμανική Κατοχή στην Κρήτη, στοιχεία από το αρχείο του Συντ/ρχη Χρ. Τζιφάκη, Ρέθυμνο 1989.
6. Εμμ. Πετράκης, Εθνική Οργάνωσις Κρήτης, Ηράκλειο 1953.
7. Heinz A. Richter, Η Μάχη της Κρήτης, μετάφρ. Ελίζα Παναγιωτάτου, επιμ. Βαγγέλης Στεργιόπουλος. – εκδ. Γκοβόστης, Αθήνα 2011.
8. Αντ. Σανουδάκης, καπετάν Μπαντουβά απομνημονεύματα, εκδ. Κνωσός, Αθήνα 1979.
9. Αντ. Σανουδάκης, Γ. Τυράκη, επιχείρηση Κράιπε, εκδόσεις «Κνωσός», Αθήνα 1985.
10. Αντ. Σανουδάκης, Χαρίκλεια Δραμουντάνη, Η Ανωγειανή γυναίκα στην Αντίσταση, εκδόσεις «Κνωσός», Αθήνα 1992.
11. Αντ. Σανουδάκης, Κίμωνα Ζωγραφάκη, Το αγγλικό προσωπείο, εκδόσεις «Ταξιδευτής» και Δήμου Καστελίου, Αθήνα χ.χ.
12. Εμμ. Τσουδερός, «Ιστορικό Αρχείο 1914-1944, εκδόσεις Φυτράκη», Αθήνα 1990, τ. Γ2.
13. Τζακ Σμιθ Χιουζ, Απόρρητη αναφορά της δράσεως της S.O.E. στην Κρήτη 1941-45, μετάφρ. Ελευθερίου Παπαγιαννάκη, έκδοση «Ελεύθερη Σκέψη», Αθήνα 1991.

* Ο Αντώνης Σανουδάκης-Σανούδος είναι επίκουρος καθηγητής Ιστορίας – συγγραφέας

ΠΗΓΗ: Εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ